Muốn nuôi hamster đúng cách, người mới cần nắm bảy điều: hamster là loài sống đơn độc, thức vào chạng vạng và ban đêm, cần chuồng rộng hơn nhiều so với lồng mini bán kèm, cần lớp lót dày để đào hang, cần bánh xe đủ to cho lưng thẳng, ăn hạt trộn làm nền kèm rau và một ít đạm, và không bao giờ tắm nước. Nắm được những điều này thì phần lớn rắc rối hay gặp ở hamster nhà, từ cắn tay, gặm song chuồng đến đuôi ướt vì stress, đều giảm hẳn.
Bài này đi theo đúng thứ tự một người mới sẽ gặp: hiểu con vật trước, rồi chuồng, đồ dùng, thức ăn, nhịp chăm sóc trong tuần, những thói quen sai phổ biến và lúc nào cần đến bác sĩ thú y. Mỗi phần chỉ nói phần cốt lõi; các chuyên mục chuồng, thức ăn, hành vi và sức khoẻ của Thế Giới Hamster đi sâu từng chuyện riêng.
Hiểu hamster trước khi mua bất cứ thứ gì
Hamster sống một mình. Ngoài tự nhiên mỗi con giữ một vùng hang riêng. Hamster Syria trưởng thành nuôi chung hầu như luôn đánh nhau, có khi gây thương tích nặng. Hamster lùn đôi khi sống chung được nhưng cũng hay đánh nhau khi lớn, nên với người mới, một con một chuồng là lựa chọn an toàn nhất.
Hamster thức vào chạng vạng và ban đêm. Ban ngày hamster ngủ sâu trong ổ. Đánh thức hamster giữa trưa để chơi là nguyên nhân rất hay gặp của những cú cắn đầu tiên. Thời gian tương tác hợp lý là buổi tối, khi hamster tự ra khỏi ổ.
Hamster là loài đào hang. Chúng cảm thấy an toàn khi có đường hầm và ổ kín dưới lớp lót. Lớp lót mỏng vài phân khiến hamster luôn ở trạng thái lộ diện, dễ căng thẳng.
Răng cửa mọc suốt đời và túi má rất lớn. Hamster cần gặm để mài răng, và có thói quen nhét đầy thức ăn vào túi má rồi mang về kho trong ổ. Thấy má phồng to là chuyện bình thường, không phải bị sưng.
Hamster nhạy cảm với nhiệt. Nóng kéo dài trên khoảng 30 độ dễ gây say nóng; lạnh sâu kéo dài có thể khiến hamster rơi vào trạng thái lịm giống ngủ đông. Ở Việt Nam, đây là rủi ro thật vào mùa hè miền Nam, miền Trung và những đợt rét đậm ở miền Bắc.
Chuồng: rộng hơn bạn nghĩ, lót dày hơn bạn nghĩ
Chiếc lồng mini có tầng, ống nhựa và bánh xe nhỏ thường bán kèm hamster là sai lầm phổ biến nhất. Diện tích sàn của chúng thường chỉ bằng một phần ba hay một phần tư mức mà nhiều tổ chức phúc lợi động vật khuyến nghị. Nhiều tổ chức khuyên sàn chuồng khoảng từ 100 × 50 cm trở lên cho hamster Syria, và cũng không nên nhỏ hơn nhiều với hamster lùn vì chúng chạy rất nhiều. Điều quan trọng là diện tích sàn liền một mặt bằng, không phải chiều cao hay số tầng.
Cách nhiều người nuôi ở Việt Nam chọn là thùng nhựa trong suốt cỡ lớn khoét lỗ thông gió có lưới, hoặc bể kính, hoặc chuồng gỗ có mặt trước bằng kính. Các loại này giữ được lớp lót dày, ít văng ra ngoài. Lớp lót nên dày khoảng 15–25 cm ít nhất ở một nửa chuồng để hamster tự đào hang. Lót bằng giấy vụn không mực hoặc giấy nén dành cho thú nhỏ, có thể trộn thêm cỏ khô; tránh mùn cưa gỗ thông, gỗ tuyết tùng chưa xử lý vì mùi tinh dầu, và tránh bông lót tổng hợp vì sợi có thể quấn chân, nghẹt túi má.
Đặt chuồng nơi thoáng, không nắng chiếu trực tiếp, không ngay luồng gió điều hoà, không sát loa ti vi. Chuyên mục chuồng và lót chuồng có bài riêng về kích thước theo từng giống, cách tự làm chuồng thùng nhựa và tính lượng lót.
Đồ dùng tối thiểu bên trong chuồng
Một chuồng đủ cho người mới không cần nhiều món, nhưng mỗi món phải đúng cỡ. Danh sách dưới đây là phần cốt lõi; đồ chơi và làm giàu môi trường có thể thêm dần.
- Bánh xe mặt chạy kín, không có nan hở để kẹt chân. Đường kính phải đủ để hamster chạy mà lưng không cong lên: hamster Syria thường cần khoảng 28–30 cm trở lên, hamster lùn khoảng 20 cm trở lên.
- Ít nhất một nhà trú có nhiều ngăn hoặc nhiều lối, bằng gỗ không sơn hoặc gốm; tốt nhất có thêm một hai chỗ trốn phụ như ống bìa giấy, hộp giấy úp ngược.
- Bể cát tắm với cát dành cho hamster hoặc cát mịn không bụi, không phải cát mèo vón cục, không phải bột tắm chinchilla quá mịn.
- Chén ăn bằng gốm nặng, khó lật; bình nước có vòi bi hoặc chén nước nông, thay nước mỗi ngày.
- Đồ gặm bằng gỗ an toàn chưa sơn, cành cây ăn quả đã rửa và phơi khô, bìa giấy sạch.
- Một ít cỏ khô để hamster tự kéo về làm ổ.
Những món nên bỏ qua dù cửa hàng bày bán: bóng chạy (hamster ball), bánh xe nan nhỏ, bông lót sợi tổng hợp, đồ chơi nhựa mềm, đồ gỗ có sơn màu. Bài riêng về bánh xe và đồ chơi ở chuyên mục vật dụng giải thích lý do từng món.
Ăn uống hằng ngày: nền là hạt trộn, thêm rau và một chút đạm
Phần chính trong khẩu phần là hỗn hợp hạt trộn hoặc thức ăn viên dành riêng cho hamster, loại có thành phần đa dạng, không quá nhiều hạt hướng dương và hạt ngọt. Lượng mỗi ngày nhỏ hơn người mới hay nghĩ: hamster Syria thường khoảng một thìa canh mỗi ngày, hamster lùn ít hơn nhiều, tuỳ loại thức ăn và thể trạng. Hamster tích trữ thức ăn trong ổ, nên chén vẫn hết không có nghĩa là hamster đói; hãy nhìn vào cân nặng và thể trạng thay vì nhìn chén.
Rau tươi cho một lượng nhỏ cỡ đầu ngón tay vài lần một tuần, rửa sạch, để ráo, bỏ phần thừa sau vài giờ để không hỏng trong kho ổ. Một ít đạm động vật như lòng trắng trứng luộc chín hoặc sâu khô dành cho thú nhỏ, mỗi tuần một hai lần, giúp khẩu phần cân đối hơn.
Cần tránh hẳn sô-cô-la, hành, tỏi, hạt táo, hạt đào, hạt mận, hạnh nhân đắng, khoai tây sống, quả họ cam chanh, và mọi đồ ăn mặn, ngọt, nhiều dầu mỡ của người. Hamster lùn không nên ăn nhiều quả ngọt. Chuyên mục thức ăn và dinh dưỡng có danh sách đầy đủ hơn, kèm điều kiện cụ thể cho từng loại.
Nhịp chăm sóc trong một tuần
Người mới hay lo phải dọn chuồng mỗi ngày. Thực tế dọn quá kỹ, quá thường xuyên lại làm hamster căng thẳng vì mất mùi quen và mất hang. Nhịp dưới đây hợp với phần lớn chuồng đủ rộng, lót dày.
| Tần suất | Việc cần làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hằng ngày | Thay nước, châm thức ăn, nhìn hamster lúc tối xem ăn uống, đi lại có bình thường không | Không lôi hamster ra khỏi ổ để kiểm tra |
| Hai ba ngày một lần | Bỏ rau thừa, hốt góc đi vệ sinh ướt, lọc cát tắm | Hamster thường chọn một góc cố định để đi tiểu |
| Hằng tuần | Cân hamster bằng cân nhà bếp, xem mắt, mũi, lông, mông, răng | Ghi lại cân nặng; giảm đều qua nhiều tuần là tín hiệu cần chú ý |
| Vài tuần một lần | Thay một phần lót bẩn, giữ lại một phần lót cũ có mùi quen | Không phá hết hang và kho thức ăn cùng một lúc |
| Khi cần | Thay toàn bộ lót, rửa chuồng bằng nước ấm và xà phòng nhẹ, tráng kỹ, phơi khô | Không dùng chất tẩy mạnh, tinh dầu, nước hoa xịt chuồng |
Chuyên mục vệ sinh và chăm sóc hằng ngày có bài riêng về tần suất thay lót và cách xử lý mùi chuồng mà không dùng hoá chất.
Năm thói quen của người mới làm hại hamster
Tắm nước. Hamster tự làm sạch bằng cách chải lông và lăn cát. Tắm nước làm mất lớp dầu tự nhiên trên lông, dễ nhiễm lạnh và rất căng thẳng. Lông bẩn thì cho tắm cát; dính chất bẩn khó gỡ thì hỏi bác sĩ thú y.
Cho chạy bóng. Bóng chạy hạn chế không khí, nóng bên trong, hamster không dừng lại được khi mệt và va đập liên tục. Muốn hamster vận động ngoài chuồng, dùng khu quây thấp trên sàn có giám sát.
Nuôi chung cho đỡ buồn. Hamster không buồn vì ở một mình. Thả hai con Syria chung là cách nhanh nhất để có vết thương.
Đánh thức ban ngày để chơi. Một con vật đang ngủ sâu bị lôi ra sẽ phản ứng bằng cách cắn. Đợi tối hamster tự ra.
Cầm cao và để trẻ tự bế. Hamster rất hay nhảy khỏi tay. Rơi từ độ cao ngang ngực người lớn có thể gây chấn thương. Luôn ngồi xuống, giữ tay sát mặt bàn hoặc sàn có lót mềm.
Những tuần đầu: để hamster quen nhà trước, quen tay sau
Vài ngày đầu sau khi về nhà, việc đúng nhất là để hamster yên: châm thức ăn, thay nước, không bới lót, không lôi ra khỏi ổ. Hamster cần thời gian đào hang, sắp xếp kho thức ăn và quen mùi chuồng mới. Người mới hay sốt ruột muốn bế ngay; chính sự sốt ruột đó làm nhiều con hamster sợ tay người suốt một thời gian dài.
Khi hamster đã ăn uống, chạy bánh xe đều đặn vào buổi tối, bạn bắt đầu ngồi gần chuồng, nói nhỏ để hamster quen giọng, rồi đặt tay yên trong chuồng với một hạt hướng dương hay mảnh rau trên lòng bàn tay. Hamster tự đến đánh hơi, tự lấy hạt; đến lúc nó tự bò lên tay thì mới nâng lên, nâng thấp, sát mặt bàn. Mỗi con một tốc độ: có con vài ngày, có con vài tuần.
Chuyên mục này có bài riêng về bảy ngày đầu khi hamster mới về; chuyên mục hành vi và thuần hoá đi sâu cách thuần tay từng bước và cách xử lý khi bị cắn.
Khi nào cần đưa hamster đến bác sĩ thú y
Hamster là con mồi trong tự nhiên nên có xu hướng giấu bệnh; đến lúc người nuôi thấy rõ thì bệnh thường đã không còn nhẹ. Vì vậy nên đưa hamster đi khám sớm khi thấy một trong các dấu hiệu sau: bỏ ăn hoặc gần như không uống trong khoảng một ngày, phân lỏng hoặc vùng đuôi ướt bết, lờ đờ, lông xù, mắt nhắm hoặc chảy dịch, thở khó, có tiếng lạch xạch khi thở, sụt cân rõ qua các lần cân, răng cửa dài lệch, má phồng lâu không xẹp, có cục u, hoặc vừa ngã mạnh mà đi lại khác thường.
Không phải phòng khám thú y nào cũng nhận khám hamster. Nên tìm trước, khi hamster còn khoẻ, một nơi nhận khám thú nhỏ hoặc thú ngoại lai, và gọi điện hỏi trước khi mang đến. Trong lúc chờ khám, chỉ giữ hamster yên tĩnh, ấm vừa phải, cách ly khỏi tiếng ồn; không cho uống thuốc của người, không tự mua thuốc theo lời mách trên mạng. Mang theo ghi chép cân nặng, lúc bắt đầu có dấu hiệu, thức ăn gần đây; những thông tin đó giúp bác sĩ rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên nuôi giống hamster nào?
Nhiều người mới chọn hamster Syria vì to hơn, dễ cầm hơn và thường thuần hơn hamster lùn, nhưng cần chuồng và bánh xe lớn hơn. Hamster Roborovski rất nhỏ, nhanh, thích hợp để ngắm hơn là cầm. Chuyên mục các giống hamster so sánh chi tiết từng giống.
Nuôi một con hamster có bị buồn không?
Không. Hamster là loài sống đơn độc, một con một chuồng là cách nuôi đúng tập tính. Điều hamster cần là chuồng rộng, lót dày để đào, bánh xe đủ cỡ và những món làm giàu môi trường như rải thức ăn, hộp bìa để khám phá.
Mỗi ngày cần dành bao nhiêu thời gian cho hamster?
Việc bắt buộc như thay nước, châm thức ăn chỉ mất vài phút. Nếu muốn hamster quen tay, nên dành khoảng mười đến hai mươi phút buổi tối, đều đặn mỗi ngày, ngồi gần chuồng nói chuyện nhẹ và đưa hạt bằng tay.
Có cần bật điều hoà cho hamster không?
Không bắt buộc nếu phòng thoáng và nhiệt độ thường ở khoảng 20 đến dưới 30 độ. Những ngày nóng gay gắt, phòng đóng kín, nhiệt độ vượt khoảng 30 độ kéo dài thì cần làm mát phòng, nhưng không đặt chuồng ngay luồng gió lạnh.
Hamster có cần tiêm phòng như chó mèo không?
Hamster nuôi trong nhà thường không có lịch tiêm phòng như chó mèo. Điều quan trọng hơn là có sẵn một bác sĩ thú y nhận khám thú nhỏ để đưa đến khi có dấu hiệu bất thường, và khám kiểm tra khi mới đón về nếu có điều kiện.
Nên đón hamster ở đâu cho có trách nhiệm?
Có thể nhận nuôi lại từ người không còn điều kiện nuôi, từ nhóm cứu hộ, hoặc đón ở cửa hàng có tách riêng đực cái và giữ chuồng sạch. Dù đón ở đâu, nên kiểm tra sức khoẻ lúc đón và chuẩn bị đủ chuồng, đồ dùng từ trước.