Hamster nhét đầy túi má rồi mang thức ăn về ổ là hành vi bình thường; má phồng một lúc rồi xẹp là không có gì đáng lo. Đáng lo là khi một bên má phồng suốt nhiều giờ, qua cả đêm mà không xẹp, sờ thấy cứng hoặc nóng, có mùi hôi, hamster dụi mặt liên tục, hoặc thấy một khối hồng đỏ lòi ra từ miệng. Những trường hợp này cần bác sĩ thú y, và lòi túi má ra ngoài là ca phải đi ngay.
Túi má là một bộ phận đặc biệt của hamster, rất co giãn, kéo dài từ má tới tận gần vai. Chính vì nó lớn và khó nhìn vào bên trong mà chủ nuôi hay bỏ sót khi có vấn đề. Bài này giúp bạn phân biệt má phồng bình thường với bất thường, biết thức ăn và lót chuồng nào dễ gây kẹt, và biết những việc tuyệt đối không tự làm.
Túi má hoạt động thế nào và khi nào phồng là bình thường
Trong tự nhiên, hamster phải đi kiếm ăn ở chỗ trống, nơi dễ bị chim và thú săn mồi nhìn thấy. Túi má cho phép chúng gom thật nhiều hạt trong thời gian ngắn rồi chạy về hang để ăn hoặc cất. Túi má không có tuyến nước bọt như khoang miệng, nên thức ăn khô trong túi vẫn giữ khô. Đây là lý do hamster mang được cả lót chuồng, giấy vụn về làm ổ.
Vì vậy cảnh hamster có hai má căng tròn chạy vòng quanh chuồng là chuyện thường ngày. Hai má cũng không nhất thiết phồng đều nhau: con vật có thể nhét nhiều hơn vào một bên. Khi về tới ổ, hamster dùng hai chân trước đẩy từ phía sau má ra trước để nhả thức ăn. Cả quá trình thường chỉ vài phút đến dưới một giờ.
Một số con mang thức ăn trong má khá lâu khi bị làm phiền, ví dụ đang nhét đầy thì bị bế lên, hoặc được đặt vào khu chơi lạ. Chúng sẽ chờ đến khi về chỗ an toàn mới nhả. Đó cũng là bình thường. Mốc để bắt đầu để ý là khi một bên má phồng qua hai lần bạn quan sát cách nhau nhiều giờ, nhất là khi qua một đêm con vật đã có đủ thời gian nhả mà vẫn không xẹp.
Một cách kiểm tra nhẹ nhàng là đặt thức ăn vào khu chơi hay một góc xa ổ, chờ hamster nhét đầy má rồi về ổ, sau đó quan sát lại khi nó ra lần sau. Nếu má đã xẹp, túi má đang làm việc bình thường. Không nên bắt con vật nhả ra bằng cách lắc, dốc ngược hay vuốt má, vì như vậy dễ làm nó sợ và cắn.
Hamster lùn và Roborovski cũng nhét má rất nhiều so với cỡ đầu, nên nhìn qua có thể tưởng mặt sưng. Quan sát vài buổi tối liên tiếp lúc con vật mới ra khỏi ổ, khi má thường đã xẹp, giúp bạn biết khuôn mặt bình thường của nó trông thế nào.
Phân biệt má phồng bình thường và dấu hiệu bất thường
Bảng sau giúp bạn so sánh nhanh. Khi có từ một dấu hiệu ở cột phải, hãy chụp ảnh và gọi nơi khám thú nhỏ.
| Điểm so sánh | Thường là bình thường | Nên đưa đi khám |
|---|---|---|
| Thời gian phồng | Vài phút đến dưới một giờ, xẹp sau khi về ổ | Phồng qua đêm, qua hai lần quan sát cách nhau nhiều giờ |
| Cảm giác khi nhìn | Căng tròn mềm, có thể thấy hình hạt lổn nhổn | Cứng, căng bóng, một khối tròn không đổi hình |
| Mùi | Không có mùi lạ | Có mùi hôi từ miệng hoặc mặt |
| Hành vi | Vẫn ăn, chạy, đào bình thường | Dụi mặt liên tục, cào má, bỏ ăn, chảy nước dãi |
| Mắt bên đó | Bình thường | Chảy nước mắt, lồi nhẹ, nheo |
| Trong miệng | Không thấy gì | Thấy một khối hồng đỏ, ướt lòi ra ngoài môi |
Hàng cuối của bảng là tình huống khẩn cấp nhất. Túi má lộn ra ngoài phải được bác sĩ xử lý càng sớm càng tốt, vì phần mô lòi ra có thể bị khô, tổn thương, hoặc bị chính con vật cắn vào.
Thức ăn và đồ vật dễ gây kẹt túi má
Túi má có lớp niêm mạc mỏng. Những thứ dính, nhọn hay sợi dài có thể bám lại, làm xước hoặc vón cục. Nên tránh hoặc hạn chế:
- Đồ ăn dính: xôi, cơm nắm, bánh mì ẩm, kẹo, sô-cô-la, mứt, đồ ngọt của người. Sô-cô-la và kẹo còn không phù hợp với hamster ngay cả khi không kẹt.
- Vỏ hạt sắc, mảnh vỏ cứng: một số vỏ hạt to hoặc mảnh vỏ vỡ có cạnh sắc có thể đâm vào niêm mạc. Hạt to nên chọn loại vừa cỡ miệng của giống hamster bạn nuôi.
- Bông lót tổng hợp, sợi vải: loại “bông làm ổ” dạng sợi mảnh không tan có thể quấn trong túi má, quấn chân. Nên dùng giấy xé, giấy lót không mùi.
- Thức ăn ướt, nhiều nước: rau quả cắt miếng lớn, trứng, đạm ướt mang vào túi má và để lâu có thể bị hỏng trong má hoặc trong ổ. Cho lượng nhỏ, cắt vừa ăn, dọn phần thừa.
- Vật lạ trong khu chơi: mẩu nhựa, dây chun, vụn xốp, giấy bạc rơi trên sàn nhà.
Không cần cấm hết mọi thứ mềm. Mục đích là tránh đồ dính, đồ sắc, sợi không tan, và để mắt tới đồ ướt. Thức ăn chính vẫn nên là hạt trộn và thức ăn viên khô dành cho hamster.
Những việc tuyệt đối không tự làm
Không bóp, nặn hay vuốt mạnh má để ép thức ăn ra. Ép từ bên ngoài có thể làm rách niêm mạc, đẩy vật nhọn vào sâu hơn, hoặc làm vỡ ổ mủ vào trong. Con vật đau sẽ giãy và cắn.
Không cạy miệng, không dùng tăm, nhíp, que bông chọc vào túi má. Túi má sâu và mỏng, dễ thủng. Bác sĩ thú y có dụng cụ phù hợp, có cách giữ con vật an toàn, và khi cần sẽ cho an thần để làm sạch.
Nếu túi má lòi ra ngoài, không tự nhét vào và không cắt. Đây là việc của bác sĩ. Việc bạn làm là đặt hamster vào hộp sạch lót giấy trắng, không có bông hay dăm gỗ có thể dính vào phần lòi ra, giữ yên và đi ngay.
Không cho uống thuốc giảm đau, kháng viêm, kháng sinh của người. Sưng má có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, từ thức ăn kẹt, áp xe, đến răng hay khối u. Chọn thuốc khi chưa biết nguyên nhân và chưa tính liều theo cân nặng là nguy hiểm.
Má sưng không phải lúc nào cũng do túi má
Một bên mặt hamster to lên không chắc là do thức ăn kẹt. Răng có vấn đề, đặc biệt răng mọc dài hay chân răng bị viêm, có thể gây sưng vùng má và làm mắt cùng bên chảy nước. Các khối u ở vùng đầu cổ cũng có thể nhìn giống má phồng. Áp xe, tức là một ổ mủ dưới da, có thể xuất hiện sau khi niêm mạc túi má bị xước, sau vết cắn, hay vết thương nhỏ.
Chủ nuôi nhìn bên ngoài không phân biệt được những khả năng này, và đó là điều bình thường. Điều bạn làm được là ghi lại: bên nào sưng, bắt đầu khi nào, to lên nhanh hay chậm, sờ mềm hay cứng (chỉ nhìn và chạm nhẹ nếu con vật đã quen tay), có mùi không, con vật còn ăn được gì. Những thông tin này giúp bác sĩ thu hẹp khả năng ngay từ đầu.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là thức ăn trong ổ. Nếu ổ có nhiều thức ăn ướt đã hỏng, mốc, con vật có thể đã mang chúng trong má trước đó. Hãy chụp ảnh ổ trước khi dọn, rồi bỏ thức ăn hỏng, để bác sĩ có thêm manh mối.
Ở hamster già, một bên mặt to lên dần trong vài tuần, không có mùi, con vật vẫn ăn được, đôi khi khiến người nuôi chủ quan vì nghĩ chỉ là túi má. Chính những ca chậm, không đau rõ này lại cần khám sớm, vì khối sưng lớn dần có thể chèn ép mắt, răng, và việc xử lý khó hơn khi đã to. Chụp ảnh mặt thẳng mỗi tuần giúp bạn thấy sự thay đổi mà nhìn hằng ngày không nhận ra.
Cho ăn và dọn ổ thế nào để túi má ít gặp chuyện
Phần lớn ca kẹt túi má phòng được bằng vài thói quen nhỏ khi cho ăn. Những bước dưới đây không tốn thêm tiền, chỉ cần làm đều tay:
- Chọn cỡ thức ăn theo giống: hamster lùn và Roborovski hợp với hạt nhỏ, thức ăn viên nhỏ; hạt to nên bẻ đôi hoặc bỏ bớt.
- Rau quả, trứng chín hay đạm ướt cho lượng nhỏ cỡ một đầu ngón tay mỗi lần, cắt miếng vừa, cho vào đầu buổi tối khi con vật thức để nó ăn ngay thay vì mang về ổ.
- Mỗi tối, khi hamster ra khỏi ổ, nhìn nhanh vào góc ổ xem có đồ ướt cất từ hôm trước không. Thấy đồ ướt thì gắp bỏ phần đó, không dọn cả kho hạt khô.
- Không cho ăn đồ dính và đồ ăn vặt của người, kể cả khi trẻ con muốn “chia phần” cho hamster.
- Trong khu chơi ngoài chuồng, quét sạch sàn và nhặt vật nhỏ trước khi thả hamster ra.
- Mỗi tuần nhìn hai bên má khi con vật ngồi ăn, so xem có bên nào to hơn thường ngày không.
Thói quen kiểm ổ hằng tối cũng giúp bạn biết hamster đang ăn gì thật sự, vì kho trong ổ thường tiết lộ món con vật thích và món nó bỏ.
Khi nào đưa đến bác sĩ thú y
Đi ngay, kể cả ngoài giờ, khi thấy túi má lòi ra ngoài miệng, khi má sưng kèm chảy máu, hay khi hamster bỏ ăn hoàn toàn và lờ đờ. Đi khám trong ngày khi một bên má phồng qua đêm không xẹp, có mùi hôi, hoặc con vật dụi mặt liên tục. Đặt lịch sớm khi thấy má hơi to hơn bên kia trong vài ngày nhưng con vật vẫn ăn uống bình thường.
Gọi trước để chắc phòng khám có bác sĩ khám thú nhỏ. Kể lại món ăn gần đây, loại lót chuồng, đồ mới trong chuồng hay khu chơi. Sau khi bác sĩ làm sạch hoặc điều trị, hỏi kỹ: những món nào nên bỏ khỏi khẩu phần, loại lót nào nên dùng, có cần tái khám không, và dấu hiệu nào nghĩa là bị lại. Một số con có xu hướng kẹt túi má nhiều lần; với chúng, thay đổi thức ăn và lót chuồng quan trọng không kém lần điều trị.
Khi chở đi khám, đặt hamster trong hộp có lót giấy trắng xé, không dùng bông hay dăm gỗ, để nếu túi má lòi ra cũng không dính vụn. Không cho ăn đồ cứng trên đường. Nếu phải đợi lâu ở phòng khám, giữ hộp ở chỗ yên tĩnh, tránh xa chỗ chó mèo ngồi chờ.
Câu hỏi thường gặp
Hamster ngủ mà má vẫn phồng có sao không?
Đôi khi hamster ngủ thiếp đi khi còn chút thức ăn trong má, nhất là khi bị làm phiền trước đó. Nếu lần quan sát sau, cách vài giờ, má đã xẹp và con vật ăn uống bình thường thì không đáng lo. Nếu má vẫn phồng y nguyên qua đêm thì nên đi khám.
Có nên cho hamster ăn hạt hướng dương nguyên vỏ không?
Hạt hướng dương nguyên vỏ là món hamster rất thích và có thể cho với lượng nhỏ, vì nó béo. Vỏ hạt nhỏ thường không gây vấn đề. Điều cần tránh là để hạt béo chiếm phần lớn khẩu phần, và để ý những mảnh vỏ vỡ sắc nếu con vật hay bị kẹt má.
Hamster lùn có dễ bị kẹt túi má hơn hamster Syria không?
Không có giống nào miễn nhiễm. Hamster lùn có túi má nhỏ hơn nên những vật to, cứng dễ gây khó khăn hơn, còn hamster Syria nhét được nhiều hơn nên đồ ướt dễ để lâu. Chọn kích cỡ thức ăn phù hợp với giống là cách phòng đơn giản nhất.
Thấy hamster nhét lót chuồng vào má có phải là bệnh không?
Không. Hamster dùng túi má để mang vật liệu làm ổ, nên việc nhét giấy lót vào má là bình thường. Chỉ nên tránh loại lót dạng sợi bông tổng hợp hoặc vải vụn, vì chúng không tan, có thể quấn và kẹt lại trong túi má hoặc quấn vào chân.
Sau khi chữa túi má, bao lâu hamster ăn lại bình thường?
Tuỳ nguyên nhân và cách bác sĩ xử lý. Nhiều con ăn lại sau một hai ngày với món mềm, nhưng có trường hợp cần chăm sóc lâu hơn. Hãy hỏi bác sĩ mốc cụ thể cho con của bạn, cân mỗi ngày, và gọi lại nếu con vật vẫn bỏ ăn sau thời gian được dặn.