Khi hamster bị ngã, việc đầu tiên là giữ con vật yên trong một hộp nhỏ, tối, không có chỗ leo, rồi quan sát trong vài phút: thở có bình thường không, có chảy máu không, có dùng đủ bốn chân không. Ngã kèm chảy máu, khó thở, kéo lê chân, đi nghiêng hay nằm im là ca phải đi thú y ngay. Ngay cả khi hamster có vẻ ổn, đi khập khiễng hay ăn ít trong một hai ngày sau cú ngã cũng là lý do đi khám.
Hamster rất dễ ngã vì chúng nhìn kém ở xa, cảm nhận độ cao không tốt, và hay lao về phía trước khi muốn chạy. Một cú rơi từ độ cao ngang bàn với con vật vài chục gam có thể gây gãy chân, chấn thương cột sống hay tổn thương bên trong mà bên ngoài không thấy. Bài này hướng dẫn những gì nên làm, những gì không nên làm, và cách phòng ngã ngay từ cách cầm và cách dựng chuồng.
Vì sao hamster ngã nhiều hơn người nuôi tưởng
Trong tự nhiên, hamster sống trên mặt đất và trong hang, không phải loài leo cây. Chúng có khứu giác và thính giác tốt nhưng thị lực ở xa kém, nên không “thấy” được mép bàn hay khoảng trống bên dưới như người. Khi đang ngồi trên tay mà muốn đi, hamster cứ thế bước tới, kể cả khi trước mặt là khoảng không.
Nhiều con lại thích leo. Chúng trèo lên nóc nhà trú, leo song chuồng, đu lên nắp lưới rồi buông tay. Chuồng nhiều tầng với sàn thưa, cầu thang dốc, ống leo dựng đứng tạo ra rất nhiều điểm có thể rơi. Ở trên tay người, nguy cơ cao nhất là lúc người đứng hoặc ngồi trên ghế, hamster giãy vì sợ hoặc vì bị đánh thức.
Xương hamster nhỏ và nhẹ. Một cú rơi mà một con mèo đáp xuống nhẹ nhàng có thể làm hamster gãy chân, va đầu, hoặc bị thương ở ngực và bụng. Điều đáng sợ là nhiều chấn thương không lộ ra ngay: con vật có thể chạy về ổ như bình thường, rồi vài giờ sau mới thấy đi khập khiễng hay bỏ ăn.
Ở nhà Việt Nam, nền gạch men và sàn gỗ cứng là phổ biến, nên một cú rơi từ tay xuống sàn nguy hiểm hơn rơi xuống thảm. Phòng trọ chật cũng khiến nhiều người đặt chuồng trên kệ cao, nóc tủ, rồi mở chuồng ở độ cao đó để cho ăn hay bế hamster ra. Mỗi lần mở chuồng trên cao là một lần có nguy cơ con vật lao ra ngoài.
Mười phút đầu sau cú ngã
Những bước sau giúp tránh làm chấn thương nặng thêm và giúp bạn có thông tin để báo cho bác sĩ. Đây không phải điều trị.
- Giữ bình tĩnh và nói nhỏ. Nếu hamster chạy, đừng chộp; dùng một cái cốc hoặc hộp úp nhẹ hay để nó tự bò vào.
- Đặt con vật vào một hộp nhỏ có lót giấy mềm, không có bánh xe, không có chỗ leo, không có đồ chơi. Che một nửa hộp để chỗ đó tối và yên.
- Quan sát hơi thở: nhẹ, đều hay gắng sức, có tiếng lạ không.
- Nhìn xem có chảy máu ở miệng, mũi, chân hay chỗ nào khác không. Thấy máu thì gọi phòng khám ngay và đi.
- Khi con vật bắt đầu đi lại trong hộp, xem nó có dùng đủ bốn chân không, có kéo lê chân sau không, đầu có nghiêng không, có đi vòng tròn không.
- Ghi lại độ cao ước chừng của cú ngã, mặt sàn bên dưới là gạch hay thảm, giờ xảy ra.
- Gọi nơi khám thú nhỏ, kể lại những gì vừa thấy, và hỏi họ muốn bạn đưa con vật tới ngay hay theo dõi đến sáng.
Đừng nắn chân, kéo chân hay bẻ thử khớp để xem có gãy không. Đừng tự nẹp bằng que hay băng dính. Một chiếc chân gãy bị nắn sai có thể làm tổn thương thêm mạch máu và dây thần kinh, và nẹp không đúng cách có thể khiến hamster tự gặm vào chân.
Dấu hiệu chấn thương có thể xuất hiện muộn
Sau cú ngã, nên theo dõi hamster thêm ít nhất hai ngày, nhất là vào những giờ nó thường thức. Các dấu hiệu sau, dù xuất hiện muộn, đều là lý do đi khám:
| Bạn thấy | Vì sao đáng lo | Mức |
|---|---|---|
| Kéo lê một hoặc cả hai chân sau, đi bằng hai chân trước | Có thể liên quan tới cột sống | Đi ngay |
| Thở nhanh, thở gắng sức, bụng hóp mạnh | Có thể có tổn thương ngực | Đi ngay |
| Đầu nghiêng, đi vòng tròn, lăn ra khi đứng | Có thể có chấn thương đầu hoặc tai trong | Đi ngay |
| Chảy máu mũi, miệng; răng cửa gãy | Va đập vùng mặt | Trong ngày |
| Không chịu chống một chân, chân sưng, chân lệch góc | Có thể gãy hoặc trật khớp | Trong ngày |
| Ăn ít, nằm im nhiều hơn, lông xù trong một hai ngày sau ngã | Có thể đau hoặc tổn thương bên trong | Trong ngày |
| Đi hơi khập khiễng nhưng vẫn ăn, vẫn đào | Có thể bong gân hay va nhẹ | Đặt lịch sớm, không chờ quá vài ngày |
Nếu bạn phân vân giữa hai mức, chọn mức khẩn hơn. Với hamster, đi khám một lần “không sao” vẫn tốt hơn bỏ lỡ một ca gãy chân hay chấn thương cột sống đang có cơ hội hồi phục.
Chở hamster bị thương đến phòng khám
Hộp vận chuyển cho hamster bị thương nên nhỏ vừa phải, đủ để con vật xoay người nhưng không chạy được. Lót giấy mềm dày để giảm rung lắc. Không đặt bình nước treo, vì nước có thể đổ làm ướt con vật; nếu đường xa, thêm một lát dưa leo nhỏ. Không cho bánh xe, ống, đồ chơi cứng vào hộp.
Ở Việt Nam, phần lớn người nuôi đi khám bằng xe máy. Nên nhờ người ngồi sau ôm hộp đặt trên đùi, giữ hộp nằm ngang, che nắng và mưa bằng một tấm khăn mỏng, đi chậm qua đường xóc. Không bỏ hộp vào cốp xe máy hay giỏ xe phía trước, vì ở đó rung mạnh và nóng. Nếu đi ô tô, đặt hộp ở sàn hoặc ghế có chèn, không để dưới nắng chiếu qua kính.
Gọi trước để chắc phòng khám có bác sĩ quen khám thú nhỏ, và hỏi họ có máy chụp phim phù hợp với con vật nhỏ không, vì chẩn đoán gãy xương thường cần chụp. Khi tới nơi, giữ hộp ở chỗ yên tĩnh, tránh xa khu chó mèo đang chờ.
Phòng ngã từ cách cầm và cách dựng chuồng
Phần lớn các cú ngã có thể tránh bằng vài thay đổi đơn giản:
- Ngồi thấp khi cầm hamster: ngồi trên sàn, trên thảm, hoặc trên giường thấp có chăn. Nếu hamster có giãy và rơi, khoảng cách tới mặt dưới chỉ một gang tay.
- Cầm bằng hai bàn tay khum: không túm gáy, không bóp quanh bụng, không cầm đuôi.
- Trẻ em chỉ cầm khi ngồi dưới sàn: có người lớn ngồi cạnh, và bế trong thời gian ngắn.
- Chuồng một mặt sàn rộng thay cho nhiều tầng hẹp: nếu có tầng hay bục, giữ thấp, có lót dày bên dưới, có đường dốc thoải để xuống.
- Không dùng sàn lưới, cầu thang lưới: chân hamster có thể lọt qua khe, bị kẹt và gãy khi con vật cố rút ra.
- Bánh xe mặt chạy kín, đủ to: bánh xe có nan hở dễ kẹt chân; chọn bánh xe phù hợp được bàn kỹ ở danh mục bánh xe và đồ chơi.
- Khu chơi ngoài chuồng đặt dưới sàn: không thả hamster chơi trên bàn, trên giường cao, trên sofa.
Cầm hamster ở độ cao thấp cũng giúp hamster bớt sợ hơn, vì con vật cảm nhận được mặt đất gần. Thói quen này vừa an toàn, vừa giúp việc thuần tay dễ hơn.
Chăm hamster sau chấn thương ở nhà
Nếu bác sĩ cho hamster về nhà để nghỉ ngơi, bạn sẽ cần một “chuồng hồi phục” tạm thời: một mặt sàn, không có tầng, không có bánh xe, không có ống leo. Lót giấy mềm vừa đủ để con vật làm ổ nhưng không quá sâu, để nó không phải đào và leo nhiều. Đặt thức ăn và nước ngay gần ổ để con vật không phải đi xa.
Bác sĩ có thể dặn hạn chế vận động trong một khoảng thời gian, và đó là phần khó nhất với một con vật hiếu động. Đừng cho hamster ra khu chơi, đừng bế để “an ủi”, đừng thử xem nó đã đi lại được chưa. Cho ăn đúng giờ, cân định kỳ nếu được dặn, và quan sát cách con vật đi lại mỗi tối.
Nếu được kê thuốc giảm đau hay thuốc khác, cho đúng liều, đúng giờ, đủ số ngày; hỏi bác sĩ cách cho thuốc nếu con vật không chịu. Dấu hiệu cần gọi lại phòng khám ngay: con vật gặm chỗ bị thương, bỏ ăn, đi lại kém hơn, chỗ bị thương sưng to hơn. Khi được bác sĩ cho phép, đưa bánh xe và các đồ chơi trở lại từng món một.
Thời gian hồi phục cũng là lúc hamster dễ buồn chán vì bị bỏ bớt đồ chơi. Có thể rải một ít thức ăn trong lót mỏng, đặt một ống bìa thấp nằm ngang để con vật chui, miễn không phải leo trèo. Những hoạt động nhẹ này giúp con vật đỡ căng thẳng mà không làm chấn thương nặng thêm.
Khi nào đưa đến bác sĩ thú y
Đi ngay khi hamster ngã kèm chảy máu, khó thở, kéo lê chân, đầu nghiêng, đi vòng tròn, co giật hoặc nằm im không phản ứng. Đi trong ngày khi con vật không chịu chống một chân, chân sưng hay lệch góc, gãy răng, hoặc ăn ít và nằm nhiều trong một hai ngày sau cú ngã. Đặt lịch sớm khi hamster đi hơi khập khiễng mà vẫn ăn, vẫn đào: chấn thương nhẹ cũng nên được nhìn qua để không để lại tật.
Khi khám, kể rõ độ cao, mặt sàn, thời điểm, và những gì bạn quan sát được trong mười phút đầu. Hỏi bác sĩ con vật bị thương ở đâu, có cần chụp phim không, cần hạn chế vận động bao lâu, cho ăn gì trong thời gian hồi phục, và dấu hiệu nào nghĩa là phải quay lại. Hỏi luôn cách sắp lại chuồng cho phù hợp với tình trạng của con vật, nhất là khi nó đã lớn tuổi.
Nếu cú ngã xảy ra trong tay trẻ, người lớn nên đứng ra kể với bác sĩ và nhận trách nhiệm chăm con vật trong thời gian hồi phục. Trẻ cần hiểu chuyện gì đã xảy ra để lần sau ngồi thấp khi bế, nhưng không nên bị trách mắng nặng nề; tai nạn này rất hay gặp và điều quan trọng là cả nhà thay đổi cách cầm từ đó về sau.
Câu hỏi thường gặp
Hamster ngã từ độ cao bao nhiêu thì nguy hiểm?
Không có con số an toàn tuyệt đối, vì còn tuỳ mặt sàn, tư thế rơi, tuổi và giống. Với một con vật vài chục gam, rơi từ độ cao ngang mặt bàn xuống nền gạch đã có thể gây gãy xương. Cách tốt nhất là cầm hamster khi ngồi thấp và giữ các tầng trong chuồng thấp, có lót dày.
Hamster ngã xong vẫn chạy bình thường có cần đi khám không?
Nếu con vật ăn uống, đào, chạy hoàn toàn như cũ trong một hai ngày tiếp theo, có thể không cần khám. Nhưng hãy quan sát kỹ trong thời gian đó, vì chấn thương bên trong và bong gân có thể lộ ra muộn. Thấy khập khiễng, ăn ít hay thở khác thì đi khám.
Hamster bị gãy chân có hồi phục được không?
Nhiều trường hợp hồi phục được nếu được bác sĩ thú y khám và xử lý phù hợp, kèm thời gian nghỉ ngơi đúng cách. Khả năng hồi phục tuỳ vị trí gãy, tuổi và sức khoẻ của con vật. Đừng tự nắn hay nẹp, và đưa đi khám càng sớm càng tốt.
Chuồng hamster có nên có nhiều tầng không?
Hamster cần mặt sàn rộng để đào và chạy hơn là chiều cao. Một vài bục thấp có lót dày bên dưới và đường dốc thoải thì được, còn chuồng nhiều tầng hẹp, sàn lưới, cầu thang dốc thì làm tăng nguy cơ ngã. Cách chọn chuồng được bàn kỹ ở danh mục chuồng và lót chuồng.
Hamster rơi vào chậu nước hay bồn rửa phải làm sao?
Vớt con vật ra ngay bằng hai tay khum, lau nhẹ bằng khăn khô, đặt vào hộp có giấy khô ở chỗ ấm, kín gió, để con vật tự khô dần. Không sấy nóng. Theo dõi hơi thở; nếu thở có tiếng, lạnh run kéo dài, lờ đờ hay bỏ ăn thì đưa đi khám.