Bánh xe hamster kêu thường do một trong bốn nguyên nhân: trục quay hoặc ổ bi bị bẩn vì lót, cát, lông lọt vào; bánh xe lệch nên cọ vào giá đỡ; chân đế đứng trên lót mềm nên lắc và gõ; hoặc giá treo rung vào song, thành chuồng. Phần lớn trường hợp sửa được trong mười lăm phút bằng cách làm sạch trục, căn chỉnh lại và đặt bánh xe lên nền chắc.
Cách không nên làm là tháo bánh xe ra mỗi tối. Hamster hoạt động mạnh nhất vào ban đêm, và bánh xe là nơi chúng giải toả nhu cầu chạy. Bài này giúp bạn xác định tiếng kêu đến từ đâu, sửa từng nguyên nhân, và sắp xếp chuồng sao cho bạn ngủ được mà hamster vẫn chạy được.
Nghe tiếng, đoán nguyên nhân
Mỗi kiểu tiếng ồn thường gắn với một nguyên nhân. Ngồi cạnh chuồng một lúc khi hamster chạy, đối chiếu với bảng dưới.
| Kiểu tiếng | Nguyên nhân hay gặp | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Kẽo kẹt, rít đều theo vòng quay | Trục quay khô, bẩn, có lông hoặc lót quấn vào | Tháo bánh xe, làm sạch trục và ổ |
| Lạch cạch, cộc cộc theo nhịp | Bánh xe lệch, mép bánh cọ vào giá đỡ; ốc lỏng | Căn lại, siết ốc, thay chi tiết mòn |
| Tiếng gõ, rung ầm khi hamster chạy nhanh | Chân đế lắc trên lót mềm hoặc nền không phẳng | Đặt chân đế lên nền chắc, phẳng |
| Tiếng va vào song, vào thành | Bánh xe treo rung, hoặc đặt quá sát thành | Siết giá treo, dời bánh xe ra khỏi thành |
| Tiếng lạo xạo | Cát, hạt nhỏ lọt vào giữa trục và ổ | Làm sạch, đặt khay cát xa bánh xe hơn |
Đôi khi có hai nguyên nhân cùng lúc, ví dụ trục bẩn làm bánh xe quay nặng, hamster đạp mạnh hơn nên chân đế lắc nhiều hơn. Sửa nguyên nhân rõ nhất trước, rồi nghe lại.
Làm sạch trục và ổ quay
Đây là cách sửa hiệu quả nhất với tiếng kẽo kẹt. Làm vào ban ngày khi hamster ngủ, hoặc lúc hamster đang ở hộp tạm khi bạn dọn chuồng.
- Tháo bánh xe ra khỏi chuồng. Chụp ảnh trước khi tháo để lắp lại đúng thứ tự.
- Tháo phần bánh khỏi trục theo hướng dẫn của loại bánh xe bạn dùng. Phần lớn bánh xe nhựa có một nắp hoặc ốc giữ ở tâm.
- Gỡ hết lông, sợi lót, giấy quấn quanh trục. Đây là thủ phạm hay gặp nhất, đặc biệt khi chuồng có giấy vụn dài.
- Lau sạch trục và lỗ ổ bằng khăn khô hoặc tăm bông. Nếu có cát hay hạt bụi, dùng bàn chải nhỏ khô chải ra.
- Rửa phần mặt chạy bằng nước ấm, xà phòng trung tính nếu bẩn, tráng sạch và lau thật khô, nhất là phần kim loại.
- Lắp lại, quay thử bằng tay: bánh xe phải quay trơn, không rít, không lắc ngang.
Về việc bôi trơn: không dùng dầu máy, dầu xịt chống gỉ hay dầu ăn. Hamster có thể liếm, chải lông dính dầu, và dầu ăn ôi thiu, hút bụi bẩn rất nhanh. Nếu sau khi làm sạch mà trục vẫn rít, thường là trục đã mòn; thay chi tiết hoặc thay sang loại bánh xe có ổ bi kín dành cho hamster sẽ bền hơn là cố bôi thứ gì đó lên.
Căn chỉnh và cố định bánh xe
Siết ốc giữ trục và giá. Theo thời gian, rung động làm ốc lỏng dần. Siết vừa tay, đủ để bánh không lắc ngang nhưng vẫn quay trơn. Siết quá chặt làm bánh xe quay nặng.
Kiểm bánh có bị cong vênh không. Đặt bánh xe trên bàn, quay chậm và nhìn từ phía trên xem mép bánh có đảo không. Bánh nhựa bị cong do nắng nóng hoặc va đập sẽ cọ vào giá ở một điểm mỗi vòng. Bánh cong nặng thì nên thay.
Đặt chân đế trên nền phẳng chắc. Trong chuồng lót dày, đặt một tấm gỗ phẳng hoặc viên gạch men chôn dưới lớp lót mỏng làm nền cho chân đế. Bánh xe đứng trên nền cứng ít rung hơn hẳn so với đứng trên lót mềm.
Tách bánh xe khỏi thành chuồng. Bánh xe sát thành, khi chạy nhanh sẽ rung và gõ vào thành. Chừa khoảng cách vài phân, hoặc nếu muốn tựa thành cho chắc, kê một miếng đệm mềm giữa giá và thành ở phía ngoài tầm gặm của hamster.
Với bánh xe treo song. Siết chặt kẹp treo, kiểm xem song chỗ treo có bị cong không. Bánh xe treo trên song mảnh thường rung khó khắc phục; nếu kêu mãi, chuyển sang bánh xe đứng trên sàn.
Chuồng và cả phòng cũng truyền tiếng ồn
Có khi bánh xe quay êm nhưng tiếng vẫn lớn, vì rung truyền qua đáy chuồng xuống mặt bàn rồi lan ra cả phòng. Bàn gỗ mỏng, bàn gấp, nóc tủ rỗng là những mặt khuếch đại rung rất tốt. Đặt một tấm cao su hoặc thảm mỏng giữa đáy chuồng và mặt bàn giúp giảm đáng kể tiếng ầm truyền xuống.
Chuồng thành kín như thùng nhựa, bể kính cũng hoạt động như một hộp cộng hưởng nhỏ. Lót dày quanh chân đế giúp hấp thụ bớt âm. Tránh đặt chuồng sát tường chung với phòng ngủ của người khác trong căn hộ hay phòng trọ, vì tiếng gõ đều đặn qua tường dễ gây khó chịu cho hàng xóm.
Ở phòng trọ một phòng, nếu không có chỗ nào xa giường, hãy chọn góc xa nhất và quay mặt mở của bánh xe về phía tường, phía hamster chạy hướng ra xa bạn. Một số người dùng máy tạo tiếng ồn trắng nhỏ để át tiếng bánh xe; cách này dùng được nếu đặt máy ở phía bạn, không đặt sát chuồng vì hamster nhạy với âm thanh.
Vì sao không nên tháo bánh xe ra mỗi tối
Tháo bánh xe là giải pháp nhanh nhất cho giấc ngủ của bạn, nhưng có cái giá với hamster:
- Hamster mất phương tiện chính để giải toả nhu cầu chạy vào đúng lúc nó hoạt động mạnh nhất.
- Nhu cầu chạy bị dồn nén thường chuyển sang gặm song, cào thành, leo trèo, những hành vi còn ồn hơn và có hại hơn.
- Việc thò tay vào chuồng tháo lắp mỗi tối và mỗi sáng làm xáo trộn chuồng, và có thể khiến hamster liên kết tay bạn với sự phiền nhiễu.
- Hamster không hiểu vì sao bánh xe lúc có lúc không, nên không "học" được giờ chạy như bạn mong.
- Về lâu dài, thiếu vận động góp phần làm hamster béo, đặc biệt các giống lùn dễ tăng cân.
Nếu tiếng bánh xe thật sự làm bạn hoặc trẻ trong nhà mất ngủ dù đã sửa mọi cách, giải pháp đúng là dời chuồng sang phòng khác, không phải bỏ bánh xe. Đây cũng là lý do chuồng hamster không nên đặt trong phòng ngủ của trẻ em.
Khi nào tiếng kêu là dấu hiệu hamster có vấn đề
Phần lớn tiếng ồn đến từ bánh xe. Nhưng thỉnh thoảng thay đổi trong âm thanh lại phản ánh thay đổi ở hamster. Nếu bánh xe vốn chạy đều nay có nhịp giật, ngắt quãng, hãy xem hamster chạy: có thể nó đang chạy khập khiễng, bỏ một chân. Nếu bạn nghe tiếng kêu chít chít hoặc rít của chính hamster khi chạy, đó không phải bánh xe kêu, và cần quan sát kỹ.
Hamster có thể kêu khi đau, khi sợ, khi khó thở. Kèm theo đó nếu thấy hamster thở có tiếng khò khè, thở há miệng, chảy dịch mũi, hoặc đi lại khác thường, đừng chờ: giữ hamster ở nơi yên tĩnh, nhiệt độ vừa phải, và đưa đến bác sĩ thú y nhận khám thú nhỏ, thú ngoại lai. Gọi trước để hỏi phòng khám có nhận hamster không.
Một trường hợp khác là bánh xe bỗng ngừng hẳn trong nhiều đêm. Hamster im lặng không có nghĩa là yên ổn. So với bài về chọn bánh xe, phần khi nào hamster bỏ bánh xe đã liệt kê những nguyên nhân cần kiểm.
Khi bánh xe cũ hết sửa: chọn bánh xe mới êm hơn
Một số bánh xe vốn đã kêu từ thiết kế: trục kim loại xuyên qua lỗ nhựa không có ổ bi, giá đỡ mảnh, mặt chạy mỏng dễ cong. Làm sạch giúp được một thời gian rồi tiếng kêu quay lại. Khi đó thay bánh xe là lựa chọn hợp lý hơn.
Khi chọn bánh xe mới với mục tiêu êm, ưu tiên các điểm sau: ổ quay kín, không lộ trục ra ngoài để lót và lông lọt vào; chân đế rộng, nặng; giá đỡ một bên chắc chắn; mặt chạy liền khối, dày. Bánh xe gỗ thường êm hơn nhựa mỏng nhưng cần xử lý chống thấm.
Đường kính vẫn phải đúng cỡ theo giống. Đừng chọn bánh xe nhỏ hơn chỉ vì nó êm hơn, vì bánh xe nhỏ quay nhanh hơn với cùng tốc độ chạy và tạo nhiều vòng quay hơn, không hẳn ít ồn hơn. Thử quay bằng tay trước khi mua, nghe tiếng và cảm nhận độ trơn.
Bánh xe cũ còn dùng được có thể để dành làm bánh xe dự phòng khi dọn chuồng, hoặc cho vào khu quây chơi buổi tối.
Sống chung một phòng với hamster: những thoả hiệp hợp lý
Ở phòng trọ một phòng hoặc ký túc xá, bạn và hamster có lịch sinh hoạt ngược nhau. Một vài thoả hiệp giúp cả hai cùng sống được:
- Đặt chuồng xa giường nhất có thể, mặt mở của bánh xe quay vào tường.
- Lót tấm cao su hoặc thảm mỏng dưới đáy chuồng để giảm rung truyền xuống sàn, xuống bàn.
- Kiểm và làm sạch trục bánh xe thường xuyên, vì tiếng rít mới thường to dần trong vài ngày.
- Dọn chuồng, cho ăn vào buổi tối trước giờ ngủ của bạn, lúc hamster đã thức, để buổi đêm hamster bận ăn, đào, ít "đòi" hơn.
- Không chơi đùa, đánh thức hamster vào ban ngày để mong nó mệt về đêm; cách này chỉ làm hamster căng thẳng, không đổi được nhịp sinh học.
- Nếu bạn ngủ rất nhạy, dùng nút bịt tai cho mình thay vì tháo bánh xe của hamster.
Nếu sau tất cả mà tiếng ồn vẫn ảnh hưởng nghiêm trọng đến giấc ngủ, việc học hay làm, hãy cân nhắc gửi hamster cho người thân có chỗ ở rộng hơn chăm, hoặc tìm nhà nhận nuôi có trách nhiệm. Đó là quyết định tôn trọng cả bạn lẫn hamster.
Câu hỏi thường gặp
Có loại bánh xe nào hoàn toàn không kêu không?
Không có bánh xe nào im lặng tuyệt đối khi hamster chạy nhanh, nhưng loại có ổ bi kín, chân đế nặng, đặt trên nền chắc có thể chạy rất êm. Khi chọn, quay thử bằng tay và nghe; bánh xe quay trơn, ít rung ngay từ đầu sẽ ít kêu về sau.
Bôi dầu ăn vào trục bánh xe có được không?
Không nên. Dầu ăn ôi thiu, dính bụi và lông, làm trục bẩn nhanh hơn và có thể dính vào lông hamster. Làm sạch trục là cách chính; nếu trục vẫn rít, thay chi tiết hoặc thay bánh xe khác.
Bao lâu nên làm sạch trục bánh xe một lần?
Thường mỗi lần thay lót lớn, kiểm và gỡ lông, sợi quấn trục. Nếu chuồng dùng giấy vụn dài hoặc cỏ khô nhiều, có thể cần kiểm thường hơn. Nghe thấy tiếng rít mới xuất hiện là lúc làm sạch.
Đặt bánh xe ở giữa chuồng có đỡ ồn hơn không?
Có thể, vì bánh xe không chạm thành nên không gõ vào thành. Nhưng giữa chuồng thường lót dày, chân đế dễ lún. Giải pháp là chôn một tấm nền phẳng dưới lớp lót mỏng tại vị trí đặt, để bánh xe vừa chắc vừa xa thành.
Hamster chạy mạnh làm bánh xe đổ, có nguy hiểm không?
Có. Bánh xe đổ có thể đè lên hamster hoặc làm nó văng ra. Cần chân đế rộng, nặng, đặt trên nền chắc, hoặc cố định bánh xe vào thành chuồng bằng bu lông đặt đầu ra phía ngoài. Kiểm lại sau mỗi lần thay lót.